Sirkes (Serkes) Joel zw. BaCh (1561–1640), rabin, rektor uczelni talmudycznej w Krakowie. Ur. w Lublinie, był wnukiem rabina Mojżesza Jaffe z Krakowa, synem rabina Samuela Segala Jaffe i Sirke.

S. uczył się najpierw u swojego ojca. W wieku 14 lat pobierał nauki w Poznaniu, pod kierunkiem rabina Salomona ben Judy z Lublina (zm. 1591), a następnie w szkole talmudycznej (jesziwie) w Brześciu Lit. u rabina Febusa ben Izraela Samuela, który w r. 1599 został rabinem w Krakowie. Wcześniej S. również przebywał w Krakowie, gdzie słuchał wykładów rabina Meszulama Fajwisza i rabina Cewi Hirsza Schora (ucznia Mojżesza Isserlesa). W czasie swoich studiów poznał języki hebrajski, aramejski i jidysz oraz podstawy matematyki i szczegółowo algebrę. Po ukończeniu nauki otrzymał rabinat w Lublinie, a później w Prużanie i Łukowie, gdzie założył jesziwę. Od r. 1601 pełnił ten urząd w Lubomlu, przewodnicząc równocześnie sądowi żydowskiemu. W r. 1605 wybrano go na rabina w Międzybożu, a w r. 1612 w Bełzie. Jeszcze w r. 1611 brał udział w dyspucie rabinów w kwestii ważności listu rozwodowego; odbyła się ona w Jarosławiu podczas obrad Sejmu Czterech Ziem (Waad arba aracot). W tym okresie S. zyskał już sławę dobrego nauczyciela. W r. 1616 przyjął posadę rabina w Szydłowie, a w r. 1617 także w Brześciu Lit. W tym samym roku ponownie uczestniczył w Sejmie Czterech Ziem, który odbywał się w Lublinie. W swoich wystąpieniach ostro potępił wydawanie modlitewników żydowskich bez zezwolenia kolegium rabinackiego, co zostało zaaprobowane i wpisane do końcowego dokumentu waadu, jako jeden z paragrafów. Na wieść o śmierci swojego nauczyciela rabina Febusa (zm. 1618), S. znów przybył do Krakowa, gdzie w uznaniu zasług jego mistrza powierzono mu urząd głównego rabina i rektora uczelni talmudycznej w tamtejszej gminie żydowskiej. Funkcję tę S. sprawował do śmierci, ciesząc się powszechnym szacunkiem wśród współwyznawców. Na kolejnym Sejmie Czterech Ziem, odbytym w r. 1618 w Lublinie, reprezentował już gminę krakowską.

W l. 1636–7 uczestniczył S. podczas kolejnych waadów lubelskich w posiedzeniach Najwyższego Sądu Żydowskiego, na których rozpatrywano kwestie sporne między Sejmem Czterech Ziem a żydowskim Sejmem Lit. (Waad medina Lite). Miał już wtedy wieloletnią praktykę rabinacką i żywo interesował się, nie tylko działalnością krakowskiego kahału, lecz także prawem żydowskim obowiązującym w Rzpltej i poza jej granicami. Ponieważ był wybitnym znawcą prawa mojżeszowego, często zwracali się do niego Żydzi z Polski i zagranicy (Rzesza Niemiecka, Włochy, Niderlandy) z prośbą o porady przy stosowaniu jego zasad w praktyce. Wykładnię tego prawa zawarł S. w licznych responsach. M.in. zabrał głos w kwestii stosowania klątwy żydowskiej. Zwrócił uwagę na spadający autorytet klątwy z racji jej zbyt częstego stosowania przez urzędy do tego powołane. W związku z tym w r. 1622 wysłał do Sejmu Czterech Ziem w Lublinie pismo potępiające ów proceder. Postulował, aby unieważnić dotychczasowe klątwy, którymi obwarowano wszelkie ustawy waadu. W zamian proponował ustanowienie specjalnych nadzorców kahalnych i jarmarcznych, mających czuwać nad przestrzeganiem zarządzeń waadu i innych instytucji. W kilka lat później, pod wpływem pism S-a i innych uczonych, Sejm Czterech Ziem uchwalił karanie wszelkich osób przekraczających dotychczasowe ustawy, wydane pod groźbą klątwy, jedynie grzywną. W praktyce jednak nadal szeroko stosowano klątwy w sprawach nie związanych z religią żydowską. Jako sędzia sądu rabinackiego (bet din) S. podjął wiele kontrowersyjnych decyzji. Zezwolił na czytanie w czasie szabatu ksiąg świeckich, nie pisanych po hebrajsku, zliberalizował prawo zakazujące urządzania zbyt hucznych zabaw w czasie świąt rodzinnych i żydowskich. Przeciwny był też wyłączaniu kobiet ze śpiewów w synagodze, dopuszczając jednocześnie do wykonywania tam melodii kościelnych, jeśli miały charakter uniwersalny. Był zwolennikiem kabały i zdecydowanym przeciwnikiem filozofii.

S. był autorem wielu pism z dziedziny prawa i religii. Pierwszą jego pracą był Mešiv nefeš, komentarz do biblijnej księgi Rut, wydany w Lublinie w r. 1616 (wznowienie Lw. 1875). Najważniejszym dziełem S-a, które pisał przez kilka lat, stał się Beit chadaš (Nowy dom), krytyczny i obszerny komentarz do czternastowiecznego kodeksu prawa mojżeszowego Jakuba ben Aszera „Arba turim” (Cztery szeregi) (od pierwszych liter tytułu tej pracy zaczęto nazywać S-a – BaCh). Beit chadaš ukazał się łącznie z kodeksem Aszera w nowo założonej krakowskiej drukarni Menachema Nachuma ben Mosze Samsona Meizelsa w l. 1631–40 (wyd. krytyczne Jerusalem 1959). Ostatni czwarty tom kodeksu Aszera, który zawierał również elegię żałobną poświęconą S-owi, wydano już po jego śmierci. Wysoko cenione były także pisane w języku hebrajskim responsy rabiniczne S-a, w których przeprowadzał wykładnię poszczególnych przepisów prawnych i ich zastosowania w praktyce. Wystrzegał się w nich nadmiernej zawiłości wywodu prawnego, potępiając otwarcie tzw. pilpulistykę (od hebr. pilpul – pieprz), kazuistyczną metodę interpretacji rabinicznej. Responsy te są jednocześnie kopalnią wiadomości z dziedziny historii, filozofii, teologii, stosunków ekonomicznych i organizacji samorządu żydowskiego (wydawane po śmierci S-a w różnych zbiorach oraz zebrane w dwóch tomach: pierwszy tom zatytuowany Še’elot u-tešuvot bejt chadaš ukazał się we Frankfurcie nad Menem w r. 1697, drugi pt. Še’elot u-tešuvot ha-chadašot w Korcu w r. 1785). Ponadto S. pozostawił po sobie glosy do odnoszącego się do talmudu komentarza Jakuba ben Aszera (wydano je dopiero w r. 1860 w Warszawie łącznie z całym Talmudem).

S. zmarł w r. 1640 w Krakowie. Został pochowany na cmentarzu Remuh. Pierwszy siedemnastowieczny nagrobek S-a uległ zniszczeniu (zachowała się tylko dolna część). Jego replikę wykonano w XIX w.

S. był dwukrotnie żonaty. Z pierwszą żoną Bailą (zm. 1638), córką bogatego rabina Abrahama Fuma ze Lwowa, miał dwóch synów i trzy córki. Sława ojca przyczyniła się do zawarcia przez nie korzystnych i zaszczytnych związków małżeńskich. Starszy syn Juda Lejb został sędzią żydowskim w Krakowie, w r. 1621 ożenił się on z Riklą, córką bogatego Zajnwla Hammerschlaga z Pragi. Drugi syn S-a, Samuel Cewi był ławnikiem w sądzie żydowskim w Pińczowie. Najstarsza córka Estera wyszła za mąż (w r. 1614) za rabiego Judę Zelkela Aszkenazi, głównego sędziego żydowskiego w Krakowie. Druga córka Rebeka została żoną rabina ze Lwowa, Dawida ben Samuela Ha-Lewiego (zob.). Trzecia zaś córka S-a poślubiła prawdopodobnie Jakuba ben Elchanana. Imię drugiej żony S-a nie jest znane.

Rakover N., A Bibliography of Jewish Law. Modern Books, Monographs and Articles in Hebrew, Jerusalem 1990 II 360; Enc. Judaica (Jerusalem), XIV col. 1619–1620; The Jewish Encyclopedia, New York–London 1905 XI 397; Jüd. Lexikon., IV/2 col. 378–379; The Universal Jewish Encyclopedia, New York 1943 IX 481; Spira R., Rabini i uczeni w Polsce w XVI, XVII i XVIII w., Kr. 1985; Wininger S., Grosse Jüdische National Biographie, Leipzig [1925] V 546–7; Friedberg B., Epitaphien von Grabsteinen des israelitischen Friedhofes zu Krakau, Drohobycz 1897 s. 14; Bałaban M., Przewodnik po żydowskich zabytkach Krakowa, Kr. 1935 s. 82; Katalog zabytków sztuki w Pol., IV cz. 6 s. 65, 72; – Bałaban M., Historia Żydów w Krakowie i na Kazimierzu 1304–1868, Kr. 1931–6 I–II; Baron S. W., A Social and Religious History of the Jews, Vol. XVI: Poland-Lithuania 1500–1650, Philadelphia 1976 s. 369; Cygielman S. A. A., Zagadnienia organizacji i programów nauczania szkolnictwa podstawowego w krakowskiej gminie żydowskiej na przełomie XVI i XVII w., w: Żydzi w dawnej Rzeczypospolitej, Wr.–W. 1991 s. 286; Dembitzer, Kelilat jofi, Kr. 1893 s. 18b; Dubnow S., Die Geschichte des jüdischen Volkes in Europa, Bd. 6: Das XVI. und die erste Hälfte des XVII. Jahrhunderts, Berlin [1928] s. 369–70, 377–8; Duda E., Stary cmentarz żydowski w Krakowie. Materiały inwentaryzacyjne, „Krzysztofory” T. 15: 1988 s. 106–7; Frenkel J., Literatura rabiniczna Żydów w dawnej Rzeczypospolitej, w: Żydzi w Polsce Odrodzonej, W. [1932] I 220–1; Friedberg B., Geschichte der haebraischer Typographie in Krakau, Kr. 1900 s. 27; Güdemann, Quellenschriften zur Geschichte des Unterrichts, Berlin 1891 s. 232; Katz B., Le-korot ha-jehudim, Berlin 1899; Kosover M., Die Še’elos utešuvos fun R. Joel Sirkes, „Historisze Szriften Yivo” (Wil.) Vol. 2: 1937 s. 223–47; Lewin I., Klątwa żydowska na Litwie w XVII i XVIII wieku, „Pam. Hist.-Prawny” T. 10: 1930 z. 4 s. 15–17; Meils J., Geschichte der Juden in Polen und Russland, Berlin 1921 I 313–14; Mirsky S. K., Rab Joel Sirkes Baal ha-BaCh, „Horeb” Vol. 6: 1941 s. 41–75; Newman E., Life and Teachings of Isaiah Horowitz, London 1972; Rabbinowicz R. N., He’arot we-tikkunim, Luck 1875 s. 9; Schiper I., Dzieje handlu żydowskiego na ziemiach polskich, W. 1937; Schochet E. J., Rabbi Joell Sirkes, BaCh. His Life, Works and Times, Jerosalem 1971; Shulman N. E., Authority and Community. Polish Jewry in the Sixteenth Century, New York 1986; Sefer Krakow, Red. N. M. Gelber, Jerusalem 1959; Tolled D., Życie prywatne Żydów w Polsce epoki Wazów, w: Żydzi w dawnej Rzeczypospolitej, Wr.–W. 1991 s. 283; Zunz J. M., Ir ha-Zedek, Lemberg 1874 s. 62; – Sirkes J., Beer majim, Lw. 1875; tenże, Haggahot. Talmud, Miszna, Wil. 1895; tenże, Še’elot u-tešuvot beit chadaš ha-ješanot, Ostróg 1834; tenże, Še’elot u-tešuvot geonei batrai, Turko 1760; tenże, Tšuva beinian iša šehalacha bešavui vene’evdu akevotija, heiter leba’ala leiša acheret, „Moria” [R.] 12: 5774 [1983] nr 7–10 s. 67–70; Unna J., Historisches aus den Responsen des R. Joel Serkes, „Jahrbuch der Jüdisch-Literarische Gesellschaft” (Frankfurt a.M.) Bd. 2: 1904.

Stefan Gąsiorowski